Hedendaagsche Letterkunde, Klassiekers, Russki

Beginnen bij het begin

30 januari 2019

Beste Joep,

Wat is de beroemdste beginzin van de Nederlandse literatuur? Juist, die van Nescio’s Uitvreter:

“Behalve den man, die de Sarphatistraat de mooiste plek van Europa vond, heb ik nooit een wonderlijker kerel gekend dan den uitvreter.”

De openingszin van het meest geciteerde werk in de Westerse literatuur op de bijbel na (Alice), is meteen een hele paragraaf:

“Alice was beginning to get very tired of sitting by her sister on the bank, and of having nothing to do: once or twice she had peeped into the book her sister was reading, but it had no pictures or conversations in it, “and what is the use of a book,” thought Alice, “without pictures or conversation?”

Het leek me wel aardig om hier openingszinnen te verzamelen die wellicht minder beroemd zijn, maar wel iets bijzonders hebben. Onlangs schreef ik een recensie over Paustovski’ s Verhaal van een Leven 2. Het begint zo:

“In een paar maanden tijds sprak Rusland alles uit waarover het eeuwenlang had gezwegen.”

Waar denk jij nu meteen aan?

Ik neem aan dat je ook aan Lisa Halliday denkt, die de beginzin van Alice transponeert naar haar eigen roman Asymmetrie en daarin het aanhalingsteken lof toezwaait (zou je me niet nog laten weten wat je van de rest van het boek vond?):

“Om de zoveel tijd waagde ze zich weer eens aan het boek dat op haar schoot lag, maar het bestond vrijwel geheel uit lange alinea’s, met nergens aanhalingstekens te bekennen, en wat heeft een boek zonder aanhalingstekens nou voor zin, dacht Alice bij zichzelf.”

Ansichtkaarten, Duitsch, Oostblok, Vertalen

De Schulz-Mann-correspondentie

12 december 2018
Wide a 739 logo
tekening van Bruno Schulz

Hooggeëerde, zeer gewaardeerde, beste dr. Jur!

Deze ansichtkaart stuur ik je vanaf de oever van de Rijn, die op de plek waar ik me bevind ons land binnenstroomt. Ik ben hier, zoals je weet, drie dagen geleden neergestreken, met mijn bescheiden uittreksel uit de wereldbibliotheek en mijn geliefden. Ik kijk uit op de dijk. Daarachter de rivier, erboven de hemel. Het is koud en nat en schitterend. Op naar de lente.

Ik ben verhuisd op de dag dat ik normaal gesproken even aan John Lennon denk, die achtendertig jaar geleden werd doodgeschoten door iemand die beroemd wilde worden en geen betere manier kon verzinnen dan een beroemdheid vermoorden. Dat verhaal hoorde ik als kind van mijn moeder en ik ben het nooit vergeten. Wat een waanzin, wat een verlies.

John Lennon is natuurlijk ook wereldliteratuur, als Bob Dylan Nobelprijs-waardig is, maar omdat ik nu op een steenworp van de grens woon stuur ik je een bericht uit de literaire Fundgrube van onze Oosterburen.

Het eerste Duitse boek dat ik uit een verhuisdoos pluk is van Maxim Biller. Dat is alleen al leuk maar omdat hij het idee van ‘Duitse schrijver’ oprekt: geboren in Praag, uit joodse-Russische ouders, en in 1970 als tienjarige naar de toenmalige BRD geëmigreerd. Het boek is een kleine roman met de naam van een grote auteur in de titel, en het eigenaardige is dat dat in vertaling een andere auteur is geworden dan in het origineel. Im Kopf von Bruno Schulz heet bij ons namelijk De verloren brief aan Thomas Mann.

Ik snap dat wel, want Thomas Mann is een beroemdere schrijver dan Bruno Schulz. Een verloren brief van Bruno Schulz is een traktatie voor ingewijden, maar een verloren brief aan Thomas Mann is een potentiële bestseller. Overigens was Billers boek juist in Duitsland een enorm succes. Kennelijk wordt de Pool Schulz daar breder gewaardeerd dan hier.

Schulz schijnt tijdens de Tweede Wereldoorlog daadwerkelijk een brief aan Thomas Mann te hebben geschreven, in de hoop via buitenlandse uitgaven van zijn werk de nazi-razernij te kunnen ontvluchten. Die brief is, inderdaad, verloren gegaan. Het mocht hoe dan ook niet baten, want op 19 november 1942 werd Schulz in zijn geboorteplaats Drohobycz door een SS’er op straat doodgeschoten. (De ironie, in de toevallige context van deze ansichtkaart, wil dat ook die triviale SS’er door zijn misdaad voor de vergetelheid behoed is, al wist hij, in tegenstelling tot de moordenaar van John Lennon, niet wat hij deed.)

Maxim Biller, de in Praag geboren schrijver van joods-Russische komaf, heeft de verloren brief van de Poolse schrijver Bruno Schulz aan de Duitse schrijver en Nobelprijswinnaar Thomas Mann op grandioze wijze opnieuw verzonnen (in het Duits). Het is een lichtvoetige en vaak geestige, maar ook schrijnende vertelling, waarin Schulz als aanleiding voor zijn brief – of de pogingen daartoe – de verschijning van een dubbelganger van Thomas Mann in zijn woonplaats neemt. De dubbelganger, met ‘versleten kleren’ en ‘een penetrante lichaamsgeur’, is vooral een excuus om uit te wijden over zijn moeizame lotgevallen als tekenleraar, gefnuikt minnaar en bedreigd mens, in een heerlijke stijl, die heel knap het lichtelijk waanzinnige, half verschrikkelijke en driekwart magische universum van de verhalen van Bruno Schulz tevoorschijn tovert. ‘Weledele meneer dr. Mann!’

Het eindigt ermee dat Bruno zijn brief in een envelop doet, zich uitkleedt en bloot door de straten kruipt, op zoek naar een brievenbus of verlossing. In de mooie vertaling van Marcel Misset klinkt het ironisch-apocalyptische slotakkoord zo: “Hij was, hoewel hij al een uur onderweg was, net pas bij de poort van het stadspark aangekomen, hij hijgde, zijn knieën waren ontveld en bloedden, de duiven aan de hemel boven Drohobycz vlogen de een na de ander de rode vuurgloed in, waar ze als fakkels verbrandden.”

Afrika, Italiano, Verre Oosten

Viaggio in Africa

20 november 2018

Beste Jur,

Vorige week was ik in Milaan, zoals ik je schreef, waar ik bij de Libreria Internazionale in de Via U. Hoepli – heerlijke naam – twee boeken kocht die allebei raken aan een continent dat er tot dusver in onze wereldbibliotheek nogal bekaaid vanaf is gekomen: Afrika. Terwijl het toch een rijkelijk vloeiende bron is, van Mahfouz tot Coetzee en van Achebe tot Chimamanda Ngozi Adichie en Teju Cole. Continue Reading…

Ansichtkaarten, Categorisch uitgesloten, Éire, Italiano, Klassiekers, Musica, Toneel

Via Bigli 15, Milano

17 november 2018

Beste Jur,

Wij hebben allebei weleens in Monterosso, aan de Ligurische kust, door de spijlen van het hek naar het okergele zomerhuis van Eugenio Montale staan kijken. In dat huis bracht Montale zijn zomers door, daar leerde hij een wereld van zee en rotsen en adolescent verlossingsverlangen kennen die hij zo indringend heeft opgeroepen in zijn debuutbundel Ossi di seppia uit 1925. Inktvisskeletten, aangespoeld wrakhout, juttersgoud, de horizon, de kapotte mazen in het vissersnet waardoor je, misschien, zou kunnen ontsnappen… Continue Reading…

Americana, Hedendaagsche Letterkunde

De Nobelprijs gaat naar…

8 oktober 2018

Beste Jur,

De Nobelprijs voor de literatuur gaat dit jaar naar Margaret Atwood, las ik op Tzum. Als het aan een groep van vijftig Nederlandse schrijvers ligt, althans. Want na de rellen rond de Zweedse Academie wordt de literatuurprijs dit jaar, en mogelijk ook volgend jaar, niet uitgereikt. Jean-Claude Arnault, de echtgenoot van het in april afgetreden Academielid Katarina Frostenson en een invloedrijke cultuurpaus, werd vorige week veroordeeld tot twee jaar cel wegens verkrachting. Achttien vrouwen hebben Arnault beschuldigd van verkrachting en aanranding. Continue Reading…

Hedendaagsche Letterkunde, Hispanisch, Vertalen

De moeilijkheid van het bescheiden mysterie

5 oktober 2018

Beste Jur,

Het was een gedenkwaardige avond bij boekhandel Broekhuis in Enschede, dat zul je met me eens zijn. De baarlijke nonsens was niet van de lucht. Omdat er ook mensen zijn die er niet bij waren, memoreer ik hier even dat wij onder meer hebben gesproken over onze vertaling van ‘Jabberwocky’, het beroemde nonsensgedicht van Lewis Carroll. Over vertalen kun je, behalve een boel onzinnige dingen, ook veel zinnigs te berde brengen. Wie een andere taal spreekt, leeft in een andere wereld, wisten filosofen als W.V.O. Quine en Donald Davidson al, maar dat terzijde. Continue Reading…

Britannia, Klassiekers

Baarlijke nonsens!

4 oktober 2018

Beste Joep,

Vanavond is het zover, onze nonsenslezing in het verre oosten des lands. Onder meer over onze vertaling van het beroemdste nonsengedicht op deze aardkloot: Jabberwocky van Lewis Carroll. Klepperjaks, zouden wij zeggen. Ik heb er even helemaal niks zinnigs over te melden. En vanavond ook niet. En jij evenmin, ga ik van uit.

Americana, Citaat, Hedendaagsche Letterkunde, Niet (uit-)gelezen

Asymmetrie

22 juli 2018

Beste Jur,

‘Alice was beginning to get very tired of all this sitting by herself with nothing to do: every so often she tried again to read the book in her lap, but it was made up almost exclusively of long paragraphs, and no quotation marks whatsoever, and what is the point of a book, thought Alice, that does not have any quotation marks?’

Bij jou zijn allang alle alarmbellen afgegaan bij deze knipoog, vette knipoog, zeg maar gerust spasme van het ooglid, naar het begin van Lewis Carrolls Alice in Wonderland. Het citaat is de openingszin van Asymmetry, de debuutroman van Lisa Halliday, die momenteel een hype is in de Engelstalige wereld, omdat het verhaal, over een jonge vrouwelijke redacteur die een verhouding heeft met een wereldberoemde mannelijke auteur van zeventig, gebaseerd is op Halliday’s eigen verhouding met Philip Roth, begin deze eeuw, maar ook (vooral, hoop je) omdat het een bijzonder boek schijnt te zijn. Dat vond Roth ook, die het voor zijn dood nog heeft gelezen.

Ik ben benieuwd. In een recensie las ik al dat de hoofdpersoon Alice heet, wat in een boek dat stijf staat van de literaire verwijzingen maar één ding kan betekenen. Halliday heeft het eerste deel van haar roman zelfs een motto meegeven uit The annotated Alice van Martin Gardner: ‘We all live slapstick lives, under an inexplicable sentence of death…’ Dat klinkt dan weer als het type verzuchting dat Philip Roth zijn aftakelende helden graag in de mond legde.

Asymmetry begint nadrukkelijk buiten zijn eigen kaft, in de wereld en in andere boeken. Ik hou daar wel van, mits het goed is gedaan. ‘Wat voor zin heeft een boek zonder aanhalingstekens?’ Kom maar op dan, Halliday.

Ik zal je t.z.t. laten weten hoe het me vergaan is voorbij pagina 1.

Americana, Hedendaagsche Letterkunde, Vertalen

Gorzen, Fraters en Franzen

2 juli 2018

 

Beste Joep,

De bekendste vogelaar van de VS is niet bekend van het vogelen. Ik zag een bijdrage van Channel 4 over miljoenen trekvogels die in landen als Frankrijk en Cyprus gruwelijk aan hun eind komen op met lijm ingesmeerde takken (ik moet als ik dat zie altijd denken aan “De Griezels” van Roald Dahl). Daarin riep een man met een bril de EU op zijn eigen wetten te handhaven. Hij zat op een bankje ergens in Engeland. Hij was er stil van. Ineens zei hij: “We are hearing a chiffchaff.” Daarna was hij weer stil en vervolgde toen: “I think actually two chiffchaffs.” Een man naar mijn hart. Kom er maar eens om. Iemand die nog een tjif en een tjaf van elkaar kan onderscheiden.  Continue Reading…